Həftə 15 üçün hamiləlik təqvimi
Salam, mənim əziz anam!
Biz artıq 15-ci həftədəyik, və mən maya kimi böyüyürəm — indi mən limon ölçüsündəyəm, inanırsan? 🍋 Demək olar ki, 16 santimetr boyum və təxminən 77 qram çəkim var — tezliklə portağala çatacağam!
Saçlarım çıxır — bəli-bəli, tamamilə həqiqi, başımda! Hələ çox azdır, amma bu yalnız başlanğıcdır. Həmçinin barmaq uclarımda unikal naxışlar yaranır — məhz onlar mənim barmaq izlərim olacaq. Belə izlər yalnız mənə məxsusdur və bütün dünyada heç kimdə yoxdur!
Mən artıq fəal hərəkət edirəm və qarında fırlanıram. Tez-tez əllərimi bükür, yumruqlarımı sıxıram, sanki sənə əl edirəm: «Salam, ana!» Ola bilər ki, sən tezliklə mənim hərəkətlərimi hiss etməyə başlayasan — mən ehtiyatlı olmağa çalışıram, amma özümü xatırlatmaq çox istəyirəm 💛
Miyam sürətlə inkişaf edir: yeni burulmalar və çökəkliklər əmələ gəlir, beyin kütləm artır — tezliklə daha ağıllı olacağam! Sinir sistemim bütün orqanları, əzələləri və sümükləri birləşdirir və indi mən hər şeyi daha yaxşı hiss edirəm. Bəzən güclü səslərə, işığa və ya silkələnməyə reaksiya verirəm — mən hər şeyi eşidir və hiss edirəm, ana.
Ürəyim yorulmadan işləyir — sutkada təxminən 20 litr qanı pompalayır! Qırmızı sümük iliyim indi qan hüceyrələrini özü istehsal edir — mən get-gedə daha müstəqil oluram.
Yeri gəlmişkən, həkimlər artıq mənim qan qrupumu və rhesus faktorumu müəyyən edə bilərlər. Bu çox heyrətamiz deyilmi?
Hər gün üçün sənə təşəkkür edirəm, ana. Məni bəslədiyin, mənə ürəkdən sarıldığın və mənimlə danışdığın üçün — mən bunu hiss edirəm.
Sən ən yaxşısan 💛
Səni kiçik, amma artıq güclü əllərimlə qucaqlayıram.
Sənin balacan — kiçik limon 🍋
Ana ilə nə baş verir
Plasenta yalnız körpə üçün deyil, həm də ana üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu vaxt orqanlar aktiv işləyir və enerjiyə daha çox ehtiyac yaranır, ana orqanizmi isə özünü qorumaq və gələcəyə hazırlamaq üçün dəyişir.
Plasenta dəyişiklikləri
Plasenta həcminə görə böyüyür və bütün hamiləlik dövründə ən böyük kütləvi orqan olur. Plasentanın diametri — qonşu toxumalara nəzarət üçün kifayət edir. Adətən bu toxuma təxminən 12–13 sm təşkil edir. Qadın öz-özünə bəzən plasentanın özü də hiss edə bilər, xüsusən qarın və döş bölgəsində toxunma zamanı. Ultrasəs göstəricilərinə əsasən plasenta təkcə orta hesabla deyil, 15-ci həftədə təxminən 2,5 sm qalınlıqda olur.
Sidik yolları
Bu dövrdə sidik ifrazı ananın üçün daha çox çətinləşə bilər, zəiflik və tez-tez sidikə getmə hissi ortaya çıxa bilər. Qadın daha çox sidikə gedə bilər və buna görə də səhərlər tez-tez xəstəxanaya qaçmaq məcburiyyətində qalmaya bilər.
Baş ağrısı
Hormon və fizioloji dəyişikliklər nəticəsində hamiləlik zamanı başağrıları — baş gicəllənməsi və ya gərginlik kimi — daha çox rast gəlinir. Qadınlar onları müxtəlif şəkillərdə təsvir edirlər: birdən başlayan ağırlıq, pulsasiya, ya da bir tərəfdən başlayan güclü ağrı. Sadə amillərlə bağlı baş ağrıları yarana bilər: stres, qidalanma, su çatışmazlığı və ya göz yorğunluğu.
Sadə baş ağrılarını aradan qaldırmaq üçün sakitləşdirici faktorları, məsələn, istirahət, rahat pozada yatmaq, duruşun düzəldilməsi, həmçinin kəskin işıqdan və səsdən uzaqlaşmaq düzgündür. Baş ağrısı üçün Parasetamol kömək edə bilər. Əgər ağrılar intensiv, davamlı və ya yüksək temperaturla müşayiət olunursa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Ağırlıq hissi göğüslərdə
15-ci həftədə göğüslərdə ağırlıq və dolğunluq hissi adətən normaldır və hormonların təsirindən yaranır. Göğüslər daha böyük və həssas olur; döşlərdə damarlar görünə bilər. Hamilə qadın rahatlıq üçün geniş köynəklər və dəstəkli iç paltarları seçə bilər.
15-ci həftədə qarın ətrafında, plasentanın böyüməsi və uşağın inkişafı ilə əlaqədar olaraq daxili orqanların yerdəyişməsi hiss edilə bilər. Bu, körpə üçün risk yaratmır, amma mama üçün qeyri-adi olmasa da: daha dərin nəfəs, düzgün duruş və yaxşı qidalanma vacibdir. Bəzi hallarda həkim məsləhəti ilə bandaj bağlamaq olar.
Qarnın böyüməsi
15-ci həftədə qarın həcmi artıq uşağın böyüməsi və plasentanın inkişafı ilə əlaqədar kənardan görünə bilər, amma hələ də elə böyük olmaya bilər. Həzm sisteminin və bağırsaqların yeri dəyişir, buna görə də qaz, şişkinlik və yüngül narahatlıq ola bilər. Qadınlar hələ də çəkidə kəskin dəyişiklik hiss etməyə bilər, ancaq bəzi geyimlər dar gələ bilər.
Pigmentasiya dəridə
15-ci həftədə dəridə melanin istehsalının aktivləşməsi nəticəsində piqmentasiya müşahidə oluna bilər. Bu, hormonal dəyişikliklərlə bağlıdır. Piqmentli ləkələr fərqli ölçüdə ola bilər, amma ən çox qarının və döşün areola nahiyələrində nəzərə çarpır. Bəzi qadınlarda piqmentasiya doğuşdan sonra soluna bilər, amma bəzi yerlərdə qalıcı ola bilər. Gündəlik günəşdən qorunma və SPF krem istifadə etmək məsləhətdir.
Kökəlmə
15-ci həftədə hamilə qadının çəki artımı fərdi olur — həm normal, həm də patoloji aralıqlarda. Bu vaxt bir neçə əlavə kilo götürmək normal sayılır, lakin artıq və ya qəfil artım diqqət tələb edir. Çəki artımı ümumilikdə ana sağlamlığı və hamiləlik ehtiyaclarına bağlıdır.
15-ci həftədə çəkinin artımı plasentanın və körpənin inkişafı ilə bağlı daxili orqanların dəyişməsini əks etdirir. Bu, körpə üçün risk yaratmır, amma ana üçün vacibdir ki: bir pəncərəlik dövrlə daha çox su içsin, düzgün qidalanmağa üstünlük versin və həkimin göstərişlərini izləsin. Lazım olsa, bəzi hallarda həkim əlavə vitaminlər tövsiyə edə bilər.
Damarların görünməsi
15-ci həftədə qadının dərisində damarlar aktiv qan dövranına görə daha aydın görünə bilər. Damarlar daha incə, bəzi yerlərdə isə şişkin və mavi rəngdə görünə bilər. Qadınlar bəzən bunları hiss edə, xüsusən də ayaqlarda və qarın nahiyəsində damar genişlənməsini müşahidə edə bilərlər. Yüngül gəzintilər və ayaqları qaldırmaq faydalıdır.
Piqmentasiya kozmetika
15-ci həftədə piqmentasiya hiss oluna və dərinin rəngi bəzən dəyişə bilər. Əgər ləkələr narahat edirsə, həkimlə məsləhətləşib təhlükəsiz kozmetik prosedurlara diqqət yetirmək olar; lakin bir çox prosedur hamiləlik dövründə məsləhət görülmür.
- təhlükəsiz, nizama salınmış gigiyena qaydalarına əməl etmək;
- mümkün olduqda kontaktlardan, qıcıqlandırıcı maddələrdən, aşırı bərpaedici vasitələrdən və güclü kimyəvi məhlullardan uzaq durmaq;
- paraben və qızılı xlorlu tərkibli kosmetik vasitələrdən çəkinmək;
- müdafiəçi və sakitləşdirici vasitələrdən, həmçinin güclü antiseptiklərdən istifadə edərkən ehtiyatlı olmaq.
Belə prosedur və vasitələrin planlaşdırılması üçün həkimə müraciət edib analizlərinizin nəticələrinə uyğun məsləhətlər almaq önəmlidir. Hər hansı bir yeni dərman və ya kosmetik tətbiq etməzdən əvvəl mütləq həkimlə danışın.
İngis dilindəki bəzi ifadələr tərcümədə fərqli səslənə bilər. Qadınlar tez-tez özlərini narahat hiss etmirlər, amma narahatlıq hissi yaranarsa, həmişə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır. Hamiləlik dövründə təhlükəsiz vasitələr və düzgün məsləhət seçmək önəmlidir.
Nəzarət əvəzolunmazdır
Bu problemlərin əksəriyyəti 15-ci həftədə normal sayılır və adətən dərman olmadan idarə olunur. Lakin bəzi simptomlar təhlükəli ola bilər və əlavə müayinə tələb edir — məsələn, güclü ağrı, yüksək hərarət və qanaxma. Belə hallarda dərhal həkimə müraciət edin.
Qan analizləri və testlərdə dəyişikliklər
15-ci həftədə qadının qan analizlərində aktiv antikorların meydana çıxması mümkündür; buna görə də lazımi testlər aparılır. Hemoglobin, qanın ümumi göstəriciləri və bəzi infeksiyaların əlamətləri izlənilir. Hamiləlikdə immun sistemində dəyişikliklər normaldır.
Analizlər
15-ci həftədə aparılan ümumi analizlərə əlavə olaraq spesifik analizlər də tələb oluna bilər. Onlar arasında: komplemetrik testlər, qanda infeksion markerlərinin yoxlanması, və s. Hamilə qadının qanında müəyyən göstəricilər dəyişə bilər, bu səbəbdən nəticələr həkim tərəfindən şərh olunmalıdır.
Müayinə və müalicə
15-ci həftədə planlaşdırılan müayinələr — qarın, döş və ümumi vəziyyətin qiymətləndirilməsi — hamiləliyin gedişini qiymətləndirməyə kömək edir. Lazım olduqda həkim əlavə müalicə və ya məsləhət verə bilər.
İki günlük fərqliliklər
15-ci həftədə hamilə qadın gündəlik ritmində və hisslərində kiçik dəyişikliklər hiss edə bilər: həm fiziki, həm də emosional. Bu həftə ana ilə körpə arasında daha çox əlaqə formalaşır və qadın daha tez-tez öz vəziyyətinin fərqinə varır.
İki gündəlik dəyişikliklər adətən 10 sm-lik uzunluq artımı və təxminən 60 g çəki artımı ilə səciyyələnir.
Bəzi hallarda dəyişikliklər daha yavaş, bəzən isə daha sürətlə gedə bilər; bədənin, xüsusən də qarın və döşün vəziyyəti fərqlilik göstərə bilər. Ana bunları normal qəbul edib, lazım gələrsə həkimlə məsləhətləşməlidir.
Mama ümumi olaraq, 15-ci həftədən başlayaraq, fiziki aktivliyi azaltmaq üçün tövsiyə edilə bilər ki, ağır fiziki işlərdən qaçınsın, fasilələrlə dincəlsin və düzgün nəfəs almağı öyrənsin. Həmçinin yorğunluq və sinir gərginliyi olarsa, istirahətə diqqət yetirin.
Mədə-bağırsaq sistemi
15-ci həftədə hamilə qadınlarda həzm sistemi yavaşlaya bilər, mədə kisəsi və bağırsaqların hərəkətləri azalır, bunun nəticəsində qaz, şişkinlik və nazik nizam pozuntuları ola bilər.
İştaha
İştaha dəyişə bilər: bir tərəfdən artım, digər tərəfdən isə bəzi qadınlarda dad və qoxu dəyişiklikləri nəticəsində iştaha azalması müşahidə oluna bilər. Həddindən artıq acıq hissi və ya tamamilə iştahsızlıq olarsa, həkimlə məsləhətləşin.
Pəhriz tövsiyələri
Bu dövrdə qidalanma normal, balanslı və müxtəlif olmalıdır. Bir pəhriz planı olaraq: daha çox tərəvəz, meyvə, yumşaq protein mənbələri (balıq, toyuq), tam taxıllar və kifayət qədər maye qəbuluna diqqət yetirin. Həmçinin kalsium və dəmir ehtiyacını qarşılamaq üçün həkimin tövsiyələrinə əməl edin.
TORCH‑infeksiyaları
TORCH — hamiləlikdə xüsusi əhəmiyyət daşıyan bir sıra infeksiyaların qısa adı: Toxoplasma, Rubella (qızılca), Cytomegalovirus və Herpes. Bu infeksiyalar erkən dövrlərdə ana üçün təhlükə yarada və dölün inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Ona görə də hamiləlikdən əvvəl və hamiləlikdə məsləhət göründükdə analizlər verilir; vaksinasiyalar və profilaktik tədbirlər həkim məsləhəti ilə aparılır və adətən 6 ay müddətində planlaşdırılır.
Nə edə bilərsiniz və nəyi etməmək olar
15-ci həftədə hamilə qadın sağlam göstəricilər əsasında müntəzəm yoxlamalara davam etməlidir ki, gələcəkdə sağlamlıq problemlərinin erkən aşkar edilməsi mümkün olsun. Aşağıdakı tövsiyələr kömək edəcək.
Nə edə bilərsiniz ana kimi:
- Fiziki aktivlik: gəzintilər və yüngül gimnastika ana üçün faydalıdır; ancaq ağır qaldırmaqdan və yaxından idmandan çəkinin.
- Peşəkar stomatoloq və ginekoloq məsləhəti: zəruri müayinələr və müalicə vaxtında həyata keçirilməlidir.
- Razılaşdığınız prosedurların təhlükəsizliyini yoxlayın və riskləri həkimlə müzakirə edin.
Gündəlik sağlam vərdişləri qoruyun, həmçinin lazım gəldikdə əlavə analizlər və müayinələr üçün həkimə müraciət edin. Hər hansı şübhə və ya qəfil narahatlıq yaranarsa, dərhal yardım axtarın.
İngilis dilindəki mənbələrdə bəzi fərqli tövsiyələr ola bilər, amma hər halda sizin həkiminizlə məsləhətləşmək ən doğru yoldur. Unutmayın ki, hamiləlik müddəti fərdi olduğu üçün tövsiyələr fərqli ola bilər.
Nəyi etməmək lazımdır:
- Ağır fiziki işlərlə həddindən artıq məşğul olmamaq;
- Yüksək hərəkətlilik tələb edən və zərər verə bilən fəaliyyətlərdən çəkinmək;
- Kimyəvi və toksiki maddələrlə təmasdan uzaq durmaq;
- Dərmanları və məsləhətsiz əlavə vasitələri istifadə etmədən əvvəl həkimə müraciət etmək.
Günəşdən qorunma
Bu problemlər xüsusilə 35 yaşdan yuxarı qadınlarda və artıq piylənmə, hormonal dəyişikliklər olanlarda daha çox görünə bilər. 15-ci həftədə qızartı ilə yanaşı, möhkəm piqment ləkələri də əmələ gələ bilər. Bu hallarda dermatoloqla məsləhətləşmək faydalıdır.
Sadə məsləhətlər: fotohəssaslıq yaradan məhsullardan çəkinin, SPF istifadə edin və birbaşa günəş şüalarından qorunun. Həddindən artıq günəş vurmaması üçün uşaqlarda olduğu kimi sizin də qorunma tədbirləri vacibdir.
Estrogen‑prolaktin səviyyələri
Estrogen və prolaktin səviyyələri artdıqca qadının bədənin reaksiyaları dəyişir. Bu hormonlar süd vəzilərinin inkişafını, emosiya və enerji dəyişikliklərini təsir edə bilər.
Anemiya
15-ci həftədə qan analizlərində bəzən yüngül anemiya (qan azlığı) aşkar oluna bilər. Bu normal hesab edilir, amma dəmir və fol turşusu kimi əlavələrlə həkim göstərişi ilə müalicə tələb oluna bilər.
Qanı və immuniteti qorumaq üçün:
- Gərəkli analizləri vaxtında verin və nəticələri həkiminizlə müzakirə edin;
- Həkimin göstərdiyi dəstək və əlavələri qəbul edin;
- Zəruri olduqda pıhtılaşma və qan itkisinə diqqət yetirin və şübhə olduqda həkimə müraciət edin.
Gündəlik fəaliyyətlər
15-ci həftədə hamilə qadın bəzi gündəlik işləri kömək və ya dəyişikliklərlə edə bilər: ev işlərini yüngülləşdirmək, ağır qaldırmamaq və rahat iş şəraiti yaratmaq məsləhətdir.
Yuxu və istirahət
Yuxu və istirahət üçün optimal mövqe tapmağa çalışın: yan üz üstə yatmaq, yastıqla bel və qarın dəstəkləmək rahatdır. Qadınlar üçün xüsusi hamilə yastıqları kömək edə bilər.
Pəhriz və maye
Qida rasionunda kalsium və zülal mənbələrini artırın: süd məhsulları, yağsız proteinlər, tərəvəz və tam taxıllar. Çox su içmək vacibdir. Həkiminiz vitamin və dəmir əlavəsi məsləhət verərsə, onları qəbul edin.
İctimai fəaliyyətlər
Hamiləlik dövründə yoluxucu xəstəliklərdən uzaq durmaq üçün kütləvi tədbirlərdə ehtiyatlı olun, əl gigiyenasına diqqət yetirin və xəstə insanlarla yaxın təmasdan çəkinin.
Psixoloji dəstək
Psixoloji rahatlıq üçün ailə, dostlar və mütəxəssislərlə ünsiyyət saxlayın. Stress və qorxular yaranarsa, onları gizlətməyin — yardım istəmək normaldır.
Nə etməmək lazımdır ana kimi:
- Alkoqol və narkotik maddələrdən tam uzaq durun.
- Tütün çəkməyin.
- Hamiləlik dövründə təsdiq olunmamış və təhlükəli kosmetik prosedurlardan çəkinin (xüsusən "Estetik prosedurlar").
Dərmanlar və əlavələr
- Vəziyyətə uyğun və yalnız həkim göstərişi ilə dərman istifadə edin;
- Mümkünsə dərman preparatlarının istifadəsi zamanı həkimə vəzifəniz barədə məlumat verin;
- Vitaminlər: lazımi minerallar və vitaminlər həkimin tövsiyəsinə uyğun qəbul edilməlidir;
- Ağır iş rejimi: həkim məsləhəti ilə maksimum rahatlıq üçün müvəqqəti işi yüngülləşdirmək mümkündür;
- Daimi temperatur nəzarəti və qızdırma zamanı vaxtında tibbi yardım axtarın.
Nə edə bilməz ana:
- Alkoqol qəbul etməyin;
- Siqaret çəkməyin;
- Ağır fiziki işlərdən və zərərli kimyəvi maddələrlə təmasdan çəkinin.
Bu tövsiyələr ümumilikdə təhlükəsiz davranış qaydalarını əhatə edir. Hər zaman həkiminizlə məsləhətləşin və onun göstərişlərini əvvəlcə əsas alın.
Unutmayın ki, hər hamiləlik fərqlidir. Nə vaxt həkimə müraciət etməli olduğunuz barədə sualınız varsa, həmişə mütəxəssislə əlaqə saxlayın. Siz tək deyilsiniz — dəstək almaq tamamilə normaldır.
Düzgün qidalanma
Hamiləlik dövründə körpənin inkişafını dəstəkləmək üçün bir sıra məhsulları rasiona daxil etmək lazımdır. Həmçinin bütün lazımi qida maddələrini təmin etmək üçün düzgün balanslaşdırılmış pəhrizə riayət etmək vacibdir, çünki pəhriz çox məhdud olmamalıdır.
15‑ci həftə ərzində qidalanma üzrə tövsiyələr:
- Pəhrizi müxtəlif məhsullar və hissələr əsasında qurun ki, zülal çatışmazlığı yaranmasın.
- Kahı, kələm, gözəlmə və yağlı ərzaqları rasiona daxil edin. Bu məhsullar pəhrizin balansını təmin edir, orqanizmin kalori ehtiyaclarını ödəməyə kömək edir və hamiləlik üçün enerji mənbəyi rolunu oynayır. Pəhriz həmçinin uşağın beyin inkişafına yardım edir.
- Rasiona az yağlı ət və balıq əlavə edin. Proteinlər (təxminən 75 q təbii mənbədən) orqanizmin yenilənməsi üçün vacib materialdır, enerji verir, metobolizmi tənzimləyir və uşağın çəkisinin artmasına kömək edir. Pəhrizdə proteinin çatışmazlığı doğum zamanı körpənin az çəkili olmasına səbəb ola bilər.
- Gündəlik olaraq yumurta və bütöv süd məhsullarını qəbul edin. Bunlar yüksək keyfiyyətli vitaminlər, minerallar və sağlam yağ mənbələridir, həmçinin orqanizmin lazımi kalori ilə təmin edilməsinə kömək edir.
- Rasiondan tərəvəz, yeməklik və süd məhsullarını çıxarmayın, çünki onlar zəruri vitaminlər və minerallarla zəngindir, həmçinin immun sistemini dəstəkləyirlər və toxluq hissi verə bilərlər.
- Qidalanmada mütləq sübut edilmiş vitamin və mineral kompleksləri məsləhət görülür. 15‑ci həftədə ümumi vəziyyət yaxşı olsa da, bütün göstəriciləri həkiminizlə mütəmadi yoxlayın. Həkim tövsiyəsi ilə lazım gələrsə, bəzi əlavələr məqbul hesab olunur.
Ev yeməklərinə üstünlük verin — təzə salatlar, sobada və qaynadılmış yeməklər. Pişikmə və ya qızardılmış yeməkləri məhdudlaşdırın. Bərabər paylanmış yemək rejimi hamiləlik dövründə çox faydalıdır. Gündəlik menyuda normaya uyğun həcm və miqdar — onlar normal körpə inkişafı üçün vacibdir.
Vitaminlərin və mineralların ehtiyacı
15‑ci həftədə vitamin və mineral ehtiyacı 1,5–2 dəfə arta bilər. Bu, plasenta və uşaq toxumalarının formalaşması üçün vacibdir. Qadınlarda rast gəlinən iki böyük kateqoriya: Dəmir və Vitaminlər A6 və B12, sink, həmçinin ikiqat miqdarda bəzi digər elementlər.
Vitamin A (retinol)
Hamilə qadınlarda Vitamin A defisiti müşahidə edilə bilər. 15‑ci həftədə retinoldan ibarət preparatlara başlanması tövsiyə olunur; tək pilləli qəbul 60 gün ərzində bu elementi bərpa etməyə kömək edir. Vitamin A defisiti vaxtından əvvəl doğuş və ya anomaliyaları və ya körpənin ağır inkişaf problemlərinə səbəb ola bilər. Gündəlik vitamin A ehtiyacı təxminən 370 mkq hesab olunur. Vitamin A təbii formada karotinlər, retinil palmitat, retinilat, karotinoidlər və retinoidlər kimi mənbələrdə olur. Dəstəkləyici məqsədlə dozaya xüsusi diqqət yetirmək lazımdır! Vitamin A balıq yağı, qaraciyər, yumurta, süd məhsulları, quş əti və dəniz məhsullarında mövcuddur.
Vitamin B1 (tiamin)
15‑ci həftədən etibarən tiamin ehtiyacı arta bilər. Bu vitamin sinir sisteminin funksiyaları üçün vacibdir. Tiamin defisiti mədə‑bağırsaq pozğunluqlarına, yorğunluğa səbəb ola bilər və bu vəziyyətlər doğuş zamanı çətinlik yarada bilər. Tiaminin gündəlik normal dozası hamilə qadınlar üçün 1,5–2 mg təşkil edir. Bu vitamin buğda, tərəvəz, paxlalılar, brokoli, mövqe və kərəfildə mövcuddur.
Vitamin B2 (riboflavin)
Riboflavinə gündəlik ehtiyac 1,5–2,1 mg arasındadır. Onun əsas mənbələri qadınlarda yetərli qida qəbul edilən zaman pəhriz vasitəsilə təmin olunur. Maksimal miqdarı qısa müddətli korreksiya üçün 6 mg‑a qədər artırıla bilməz. Riboflavin südün, pendirin, “Feta”, möhkəm və ağ pendirlər, balıq və ağ ət məhsullarında olur.
Vitamin B6 (piridoksin)
Bu vitamin uşağın göz və skelet inkişafı üçün vacibdir, onlar həmçinin hüceyrə membranının və qanın formalaşmasında iştirak edir. Piridoksin defisiti hamilə qadınlarda sinirlərdə və ishalda pozuntu yarada bilər, həmçinin kardiovaskulyar problemlərə gətirib çıxara bilər. Gündəlik normal qəbul 2,5 mg təşkil edir. Vitamin B6 fonda funksional, göyərti, şpinat, mörkva, kartof, klyubnika və pomidor kimi məhsullarda olur.
Vitamin B9 (fol turşusu)
Həftəlik pəhrizdə bəzi vacib B vitaminləri yetərli miqdarda olmadıqda fol turşusu ehtiyacı artır. Bu vitamin orqanizmdə hüceyrə bölünməsi və yeni hüceyrələrin sintezi üçün vacibdir. Dəstəkləyici kursda fol turşusunun normal dozası 400 mkq məsləhət görülür. Bu vitamin göyərti, paxlalılar, kartof, yumurta və bütöv dənli məhsullarda olur.
Vitamin B12 (kobalamin)
Vitamin B12 uşaq üçün qan sintezində və orqanizmin enerji metabolizmində mühüm rol oynayır. O, əsasən heyvani məhsullarda və hamilə qadınların rasionunda olur. Norma ilə hamiləlik zamanı B12 qəbulunu 5–10 mkq arası artırmaq mümkündür. Kobalamin defisiti ana və uşaqda neyro‑tərbiyəvi inkişaf problemlərinə, zəiflik və arıqlamaya gətirib çıxara bilər. B12 balıq, ət məhsulları, süd, mötərə, yumurta və ağ toyuq ətində olur.
Vitamin S (askorbin turşusu)
Hamiləlik dövründə askorbin turşusuna tələbat artır, lakin bu, onların hiss olunacaq dərəcədə olmaması demək deyil. Vitamin C immun sistemini gücləndirir və toxumaları qoruyur. Askorbin turşusu ən çox sitrus meyvələrində olur, lakin onun metobolik formaları rasionda miqdarı normaya kömək edir. Gündəlik norması 90–100 mg təşkil edir. Bu normalı kateqorik qəbul etmək lazım deyil, çünki bu vitamin yüksək dozada orqanizmin estrogen və pəhriz hazırlığında təhlükəsizdir. Vitamin C limon, pomidor, kartof, yagoğlar və rəngli bibərdə mövcuddur.
Vitamin D3 (xolekalsiferol)
Vitamin D3 sümüklərin və kalsiumun orqanizmə sorulmasını yaxşılaşdırmağa kömək edir və həmçinin hüceyrə diferensiasiyasını tənzimləyir. Vitamin D defisiti sümükdə və körpədə kalsium çatışmazlığına gətirib çıxara bilər ki, bu da konjenital anomaliyalarla nəticələnə bilər. Hamiləlik zamanı yüksək dozada vitamin qəbul etmək məsləhət görülmür, tövsiyə olunan normal 400–600 ME arasındadır. Vitamin D3 yağlı balıq, süd məhsulları, makrel, və balıq yağında olur.
Vitamin E (tokoferol)
Vitamin E aktiv olaraq toxuma oksidləşməsi və hüceyrə membrane stabilizasiyasında iştirak edir, bu da onun ana və körpə üçün vacib olmasını göstərir. Tokoferol normada antioksidant funksiyasını yerinə yetirir, körpənin bütün orqanlarının inkişafı üçün pəhrizdə tələb olunur. Vitamin E həmçinin xolesterol balansına təsir edir və ürəyin qorunmasında rol oynayır. Doymuş dozanı təmin etmək üçün gündəlik 10 mg məsləhət görülür. Vitamin E bitki yağları, qoz‑fındıq, avokado, kartof və balıqda tapılır.
Vitamin N (biotin)
Biotin rasionda adətən az miqdarda olur, amma hamiləlik dövründə onun ehtiyacı artır. Biotin saç və dəri sağlamlığı üçün vacibdir, lakin hamiləlik zamanı onun defisiti nadir hallarda müşahidə olunur. Normal doz 50 mkq təşkil edir. Biotin əsasən heyvani məhsullarda, qaraciyər, yumurta sarısı və yaşıl tərəvəzlərdə olur.
Vitamin K (filoxinon)
Vitamin K əsasən qan pıhtılaşmasında mühüm rol oynayır və həmçinin sümük toxumasının formalaşmasına kömək edir. O, kalsiumun sorulmasını yaxşılaşdırır və sümük sağlamlığını dəstəkləyir. Vitamin K həmçinin kraxin, şpinat, mörkəvə, tərəvəzlər, zeytun, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərdə olur. Gündəlik normal qəbul 500 mkq təşkil edir. O həmçinin pomidor, şpinat, mörkəvə, kərəviz və ağ yarpaqlı tərəvəzlərdə tapılır.
Vitamin RR (nikotinamid)
Vitamin RR körpə və ana arasında maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində vacibdir, o, plasentanın funksiyasına kömək edir. Hamiləlikdə niasin dozası 15‑ci həftədən etibarən qadınlarda çəkidə artım, baş ağrısı və digər narahatlıqlara qarşı təsir göstərə bilər. Gündəlik tövsiyə olunan doz 20 mg təşkil edir, niasinin forması niasinamid şəklində ola bilər. Vitamin RR arıqlıq, tunç, palıd, noxud və göyərtilərdə mövcuddur.
Yod
Yod normal tiroid hormonlarının və fetusun formalaşması üçün vacibdir. Bu element 15‑ci həftədə ana üçün tiroid funksiyasının tənzimlənməsində vacib rol oynaya bilər. Tövsiyə olunan gündəlik norma 200 mkq, zərurət olduqda 250 mkq‑a qədər artırıla bilər.
Kalsium
Kalsium sümüklərin formalaşmasında əsas elementlərdən biridir. O həmçinin dişlərin, sümüklərin və ürək‑damar sisteminin sağlamlığı üçün vacibdir. Gündəlik qəbul məsləhəti 13 mg kalsiumu əhatə etmir — burada səhv var; lakin ümumi tövsiyə kimi ana üçün 15‑ci həftədə normal kalsium ehtiyacı artır. Gündəlik norma 1200 mg təşkil edir.
Maqnezium
Maqnezium ana üçün vacibdir — gündəlik ehtiyacı adətən 500 mg‑dan çox olmayan məbləğdədir, bunun təxminən 100 mq‑ı plasentara ötürülür. Bu element əzələlərin fəaliyyətində, həmçinin sinir və ürək‑damar sisteminin sağlamlığında mühüm rol oynayır. Tövsiyə olunan norma 350–450 mg təşkil edir.
Fosfor
Fosfor kalsiumla birlikdə sümüklərin və dişlərin formalaşmasında iştirak edir və həmçinin hüceyrə energetikasında aktiv rol oynayır. O diş və sümük toxumasının düzgün formalaşması, reglamentinin tənzimlənməsində kömək edir və vitaminlərin zəngin qidalanmasında vacibdir. Gündəlik norma 1,3 g təşkil edir.
Kaliy
Bu element orqanizmdə maye‑elektrolit balansının qorunmasında kömək edir, bədəndə su‑duz tarazlığını tənzimləyir və ürək əzələsinin normal fəaliyyətinə yardım edir. Kaliy banana, şirin kartof, mörkəvə, tərəvəzlər, zeytun, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, kivi, banan və avokadoda olur. Gündəlik normal qəbul təxminən 1,2 g təşkil edir.
Məd
Məd (mədən turşusu barədədir) mədə‑bağırsaq proseslərində və həzm funksiyalarında mühüm rol oynayır. O sintez olunan amin turşuları, zülallar və piylərin metabolizmində iştirak edir, həmçinin öd və mədə sekretorikasının tənzimlənməsinə kömək edir. Tövsiyə olunan gündəlik doza 1,2 g təşkil edir.
Medi çatışmazlığı zəif saç və dırnaq artımına, dəri problemlərinə, həmçinin anemiya və enerji itkisinə səbəb ola bilər. Medi defisiti anemiyaya, sintez pozğunluqlarına və digər saxlanıla bilən problemlərə gətirib çıxara bilər. Əgər 15‑ci həftədə medi defisiti aşkarlanarsa, həkiminiz qəbul edilməli miqdarı (adətən 2 mg) təyin edəcək.
Zülal
15‑ci həftədə hamiləlikdə zülal tələbatı artmağa başlayır. Bu element ana üçün hüceyrə böyüməsi, dölün formalaşması və bədən toxumalarının yenilənməsi üçün vacibdir. Zülal pəhrizdə mövcud olmalıdır. İlk növbədə zülal qəbuluna diqqət yetirin. Əvvəlcədən tövsiyə olunan norma qadınlar üçün gündəlik 15 mq təşkil edir, lakin bu göstərici fərdi olaraq artıla bilər.
Vacib! Hamiləlikdə vitamin‑mineral kompleks seçərkən mütləq həkiminizlə məsləhətləşin‑ginekoloqun tövsiyəsi əsasında uyğun preparatı seçin.
Faydalı məsləhətlər
Əgər piqment ləkələrinin ətrafında qızartı, şişlik və ya güclü qaşınma hiss edirsinizsə, mütləq dermatoloqa müraciət edin. Bu əlamətlər allergiya və ya dermatitə işarə edə bilər.
Piqment ləkələri əmələ gəldikdə ağardıcı kremlər və losyonlardan istifadə edilməsinə tövsiyə olunmur, çünki onların bir çoxu hamiləlik zamanı qadağan olunub. Doğuşdan sonra bu ləkələr adətən öz-özünə keçib gedir.
Bu dövrdə gələcək atanı dəstəkləməsi xüsusilə önəmlidir. 2016-cı ildə 2641 hamilə qadın arasında aparılan tədqiqat göstərdi ki, partnyorlarından kifayət qədər dəstək almayanlarda hamiləliklə bağlı narahatlıq vəziyyətinin yaranma ehtimalı təxminən 80% daha yüksək idi. Onlar həmçinin hamiləliyin ortalarında depressiya riski baxımından üç dəfə daha çox risk altında idilər, partnyorlarından yüksək səviyyədə dəstək alanlarla müqayisədə.
Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, dəstək müxtəlif aspektlərdə özünü göstərir, məsələn:
- maliyyə baxımından partnyoruna güvənə bilmək;
- emosional dəstək hissi;
- uşaq doğulduqda həyat yoldaşının kömək edəcəyinə və faydalı olacağına əminlik.
Gələcək analar üçün məşqlər
Hamiləlik dövründə orta səviyyəli fiziki fəallıq son dərəcə vacibdir. Əks göstəriş olmadığı halda və həkiminizlə məsləhətləşdikdən sonra təmiz havada gəzmək, üzgüçülük və pilates kimi məşqləri seçmək tövsiyə olunur. Bu, zədələnmələrin qarşısını almağa, bədənə düşən yükü azaltmağa və spazmlar, qan təzyiqinin kəskin sıçrayışları və hətta düşük riskini azaltmağa kömək edə bilər.
Hamiləlikdə narahatlıqlar
Tez‑tez sidik ifrazı
Hamiləliyin 15‑ci həftəsinə qədər tez‑tez sidiyə çıxmaq adətən azalır, lakin çoxdöllü hamiləlikdə davam edə bilər. Bu, böyrəklərin daha fəal işləməsi və sürətlənmiş maddələr mübadiləsi ilə bağlıdır. Əgər başqa narahat edən simptomlar yoxdursa, narahat olmağa dəyməz. Amma sidik zamanı yanma və ya bel ağrısı yaranarsa, bu infeksiyaya işarə ola bilər və həkimə müraciət etmək lazımdır. Həmçinin 15‑ci həftədə güclü şişkinlik (ödem) yaranarsa, həkimlə məsləhətləşin.
Toksikoz əlamətləri və qusma
Toksikoz — hamiləliyin tipik əlamətidir, lakin 15‑ci həftəyə doğru adətən zəifləməyə başlayır. Onun şiddəti irsilik və hormonal dəyişikliklərdən asılıdır. Əgər orqanizm hələ maddələr mübadiləsinə uyğunlaşmayıbsa, simptomlar davam edə bilər. Çoxsaylı qusmalar, əhəmiyyətli çəki itkisi, güclü zəiflik və ya dəri rəngində sarımtıl ton müşahidə olunarsa, dərhal həkimə müraciət edin.
Qarn, bel və quyruq sümüyündə ağrılar
15‑ci həftədə orqanizm böyüyən uşaqlığa təbii reaksiya verir. Sinir uclarının və bağların hərəkətə gəlməsi kiçik narahatlıqlara səbəb ola bilər — adətən bir az hərəkət etmək və ya vəziyyəti dəyişmək kifayət edir. Bəzi hallarda ağrı uşaqlığın dairəvi bağlarının gərilməsi ilə bağlıdır və təhlükəli olmur. Lakin ağrı kəskin, davamlıdırsa, qanaxma və ya hərarət müşahidə olunursa, dərhal həkimə müraciət edin.
Sinədə ağrı və həssaslıq
Hamiləliyin 15‑ci həftəsində döşlər daha həssas və bəzən ağrılı ola bilər — bu, hormonların təsiri ilə süt vəzilərinin hazırlanması ilə əlaqədardır. Adətən bu vəziyyət təhlükəli deyil. Döşlərdə kəskin qızartı, palpasiya zamanı ağrı, irinli ifrazat və ya davamlı güclü diskomfort varsa, həkimə müraciət edin.
Ağız və dişlər — qanama
Hamiləlik zamanı qan damarlarının daha kövrək olması səbəbindən ağızdan qanama — məsələn, damaqlarda qanama və diş fırçalama zamanı qanaxma — tez‑tez rast gəlinir. Bu, adətən təhlükəli deyil və düzgün ağız gigiyenası ilə idarə olunur. Əgər qanama dayanmazsa, yaxud ağızda ağrı, şiş və ya hərarət varsa, diş həkimi və ya ümumi həkimlə məsləhətləşin.
Soyuqdəymə (qrip, soyuqdəymə)
15‑ci həftədə yüngül soyuqdəymə və ya virus infeksiyaları baş verə bilər. Əksər hallarda simptomları yüngülləşdirmək üçün evdə istirahət, bol maye qəbul etmək və simptomatik vasitələr kifayət edir. Lakin uzunmüddətli yüksək hərarət, güclü öskürək, nəfəs darlığı və ya ümumi vəziyyətin xeyli pisləşməsi yaranarsa, mütləq həkimə müraciət edin — bəzi dərmanlar və müalicələr hamiləlikdə məhdudlaşdırıla bilər, ona görə də özbaşına dərman qəbul etməyin.
Havayolunun qanaması və burun qanaxmaları
Hamiləlik zamanı burun selikli qişasının həssaslaşması və damarların genişlənməsi səbəbindən burun qanaxmaları və qanacaqlar daha tez‑tez baş verə bilər. Adətən soyuq kompress qoymaq, başı bir az irəli əymək və burunu yumşaq sıxmaq kömək edir. Əgər qanaxma dayanmırsa və ya tez‑tez təkrarlanırsa, həkimlə məsləhətləşin.
Soyuqlama və immunitet
15‑ci həftədə immunitetdəki dəyişikliklər sizi viral infeksiyalara daha həssas edə bilər, amma əksər soyuqdəymələr ev şəraitində idarə olunandır. Yüngül simptomlar üçün istirahət və maye qəbul edin, yüksək hərarət və tənəffüs problemləri varsa, həkimə müraciət edin.
Kəsilmə və qanaxma (təhlükə əlamətləri)
15‑ci həftədə hormonal dəyişikliklər və uşaqlığın böyüməsi bəzi qadınlarda yüngül qanaxmaya səbəb ola bilər. Ən çox rast gəlinən hallar — burun qanaması və diş əti qanaması. Ancaq güclü qanaxma, tünd qan və ya ağrı ilə müşayiət olunan qanaxma təhlükəli ola bilər. Belə hallarda dərhal təcili yardım və ya həkimə müraciət edin.
Sadə xəstəliklərin ev şəraitində müalicəsi (soyuqdəymə və s.)
Yüngül soyuqdəymələrdə kifayət qədər istirahət, kifayət qədər maye və simptomatik müalicə (boğaz üçün qarqaralar, burun damcıları və s.) kömək edə bilər. Lakin uzun müddət davam edən yüksək hərarət, tənəffüs çətinliyi, güclü zəiflik və ya başqa narahatlıqlar yaranarsa, həkimə müraciət etmək vacibdir.
Qan təzyiqinin artması (hipertoniya)
15‑ci həftədə bəzi qadınlarda qan təzyiqinin artması müşahidə oluna bilər — bu, qan dövranı sisteminə düşən əlavə yüklə və hormonal dəyişikliklərlə əlaqədardır. Adətən təzyiqdə kiçik artımlar 10‑a kimi normal hesab edilir və narahatçılığa səbəb olmur. Lakin əgər anamnezinizdə şəkərli diabet, böyrək və ya ürək xəstəlikləri varsa və ya təzyiqiniz yüksək qalırsa, həkimə müraciət edin. Həkim göstərişinə uyğun olaraq sizi nəzarətdə saxlayacaq, xüsusi dərmanlar təyin edə və ya hamiləliyi qorumaq üçün hospitalizasiyanı tövsiyə edə bilər.
Qan təzyiqinin aşağı düşməsi (hipotoniya)
Təngnəfəslik, yuxululuq və zəiflik kimi əlamətlər 15‑ci həftədə təzyiqin aşağı düşməsi ilə əlaqəli ola bilər — bu, hormonların və qan dövranının dəyişməsi ilə bağlıdır. Əgər təzyiqiniz 90/60 mmHg‑a qədər düşərsə, başgicəllənmə və halsızlıq ola bilər ki, bu da həm sizin, həm də uşağın vəziyyətinə təsir edə bilər. Belə hallarda istirahət, kifayət qədər maye qəbul etmək, ayaqları qaldırmaq və həkimlə məsləhətləşmək lazımdır; lazım gəlsə, həkim müalicə təyin edəcək.
Burun qanaxmaları və diş ətinin qanaması
Hamiləlik zamanı burun və ağız selikli qişalarının həssaslaşması, damarların genişlənməsi səbəbindən burun qanaması və damaq qanaması baş verə bilər. Adətən soyuq qoymaq və sakitcə iş görmək kifayət edir. Əgər qanaxma dayanmırsa və ya tez‑tez təkrarlanırsa, mütləq həkimlə məsləhətləşin — bəzi hallarda tibbi müdaxilə lazım ola bilər.
Kəskin qanaxma və tibbi yardımın vacibliyi
Güclü və ya davamlı qanaxma hamiləlik üçün təhlükəli ola bilər. Əgər böyük həcmdə qan itirilməsi, güclü ağrı və ya ümumi vəziyyətin qəflətən pisləşməsi olarsa, təcili yardım çağırın. Təcili tibbi yardım hamiləliyin qorunması və ananın təhlükəsizliyi üçün vacibdir.
Ayaqlarda ağrı və ağırlıq hissi
Hamiləlikdə ayaqlarda ağırlıq, dartılma və şişkinlik maye tutulması, artan çəki və dəyişən çəkilmə mərkəzi ilə əlaqədar ola bilər. Adətən daha çox istirahət etmək, ayaqları qaldırmaq, soyuq duş və ya kompresslar, həmçinin elastik corablardan istifadə faydalıdır. Əgər damar ulduzcuqları, ağrı ilə birlikdə qızartı, yumşaq sahədə bərkidilmə və ya hərarət yaranarsa, xəstəliyin tromboz kimi ağırlaşması imkanını istisna etmək üçün həkimə müraciət edin.
15-ci həftədə körpəm harada yerləşir?
- 15-ci həftədə körpəniz amniotik maye ilə dolu amniotik kisənin içində yerləşir. Uşaqlığınız göbəkdən təxminən 10–13 sm aşağıdadır.
15-ci həftədə körpəmin hərəkətlərini hiss edə bilərəmmi?
- Bəzi qadınlar 15-ci həftədə körpələrinin hərəkətlərini hiss edə bilirlər, digər qadınlar isə heç bir hərəkəti 20–22 həftəyədək hiss etməyə bilərlər. Körpənin hərəkətləri bir neçə amildən asılıdır və hər qadında fərqlidir.
15-ci həftədə körpəm mənim qarnımı sığalladığımı hiss edə bilərmi?
- 15-ci həftədə körpə sizin qarnınızı sığalladığınızı hiss edə bilməz; adətən bunu təxminən 22-ci həftədə hiss etməyə başlayırlar.
15-ci həftədə uşaqlığın böyüməsini hiss edə bilərəmmi?
- 15-ci həftədə uşaqlığınızın yuxarı hissəsini hiss edə bilərsiniz. Həmçinin ikinci trimestr ərzində uşaqlıq əzələlərinin bir neçə dəqiqəlik gərginliyini və ya sıxılmasını hiss etmək mümkündür.
CHECKLIST
- Əlavə genetik testlər etdirməliyəm? Mən dördlü skrininq (Quad Screen) barədə düşünürdüm — bu test Daun sindromu, 18‑ci trizomiya və sinir borusunun qüsurları (məsələn, onurğa yarığı) kimi xromosom anomaliyalarını aşkar etmək üçün aparılır. Bu müayinəni etdirib‑etdirməyim barədə qərar vermək üçün testi verdim.
- Mən bu xüsusi gün barədə düşünürəm! Partnyorumla doğuş üçün yer, həkim və mümkün üsullar barədə danışdıq.
- Mən klyukva (qırmızı yabanı giləmeyvə) şirəsi almışam və sidik yolları infeksiyalarının qarşısını almağa kömək etmək üçün gündə bir stəkan içirəm.
- Mavi yoxsa çəhrayı? Uşağın cinsini açıqlama partiyasını planlaşdırıram! Sadə bir məclis yoxsa böyük bir bayram — partnyorumla yaxınlara bu xəbəri necə paylaşacağımıza qərar veririk.
- Kəpənəklər kimi hisslər yoxsa körpənin itələməsi? Mən nə isə hiss etdim! Ya mədəmda daim kəpənəklər uçur, ya da körpənin itələmələrini hiss etməyə başlayıram.
- Gələn həftə həkimə doğuşa hazırlıq müayinəsi üçün gedəcəyəm — bu, hamiləliyin 16‑cı həftəsi olacaq. Uşağın cinsini öyrənməyə cəmi bir ay qalıb!
- Əgər üçlü test (Triple screen, The Kettering test və ya The Bart's test) etdirməyə qərar versəm, onu tezliklə planlaşdıracağam. Adətən bu test hamiləliyin 15–20‑ci həftələri arasında aparılır, lakin ən dəqiq nəticə 16–18‑ci həftələr arasında alınır.
